Het onbewuste brein als beschermer
Om therapeutische weerstand werkelijk te begrijpen, moeten we eerst accepteren dat het overgrote deel van ons gedrag niet bewust gestuurd wordt. Zoals Caro Botman PhD uitlegt in ‘Onbewust weet je alles nog’, wordt ons onbewuste brein 24/7 gevuld met informatie die gebruikt wordt als vergelijkingsmateriaal in nieuwe situaties. Deze informatie vormt gedachtepatronen die, wanneer ze dominant worden, uitgroeien tot wat in de psychologie programma’s of schema’s worden genoemd.
Deze programma’s zijn niet willekeurig. Ze zijn conclusies die we ooit hebben getrokken: ‘zo zit het leven in elkaar’ of ‘als ik dit doe, gebeurt er dat’. Het cruciale punt is dat we ons vaak niet bewust zijn van deze programma’s, ze zijn zo vanzelfsprekend geworden dat ze bepalen hoe we naar het leven kijken, situaties interpreteren en hoe we reageren of ons gedragen in bepaalde situaties.
Waarom neuronen vasthouden aan oude routes
Neuronen kiezen bij voorkeur steeds dezelfde route, omdat dit minder energie kost dan het maken van nieuwe verbindingen. Deze efficiëntie is een van de verklaringen waarom verandering zo moeilijk is: zelfs als we bewust willen veranderen, blijft het onbewuste brein vasthouden aan bekende patronen omdat deze energetisch voordeliger zijn.
Wanneer weerstand eigenlijk bescherming is
Een van de meest ingrijpende voorbeelden van onbewuste bescherming vinden we in traumatische situaties. Botman beschrijft hoe mensen die slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik zich vaak schuldig voelen omdat ze ‘niet of onvoldoende weerstand hebben geboden’. Deze schuldgevoelens zijn gebaseerd op een fundamenteel misverstand over hoe het brein functioneert in gevaarlijke situaties.
In situaties van grote onveiligheid neemt het onbewuste brein alle fysieke en emotionele reacties over. De bewuste afweging om weerstand te bieden wordt dan onmogelijk. De persoon die wordt belaagd heeft hier geen enkele invloed op. Stephen Porges heeft met zijn polyvagaaltheorie aangetoond dat dit een neurologisch proces is, geen keuze.
Dit principe geldt ook in therapie: wanneer een interventie onbewust wordt geassocieerd met gevaar of onveiligheid, kan het brein en het zenuwstelsel automatisch in een beschermingsmodus schieten. Wat wij als therapeuten interpreteren als ‘weerstand’ is vaak het onbewuste brein dat zijn werk doet, beschermen tegen wat als bedreiging wordt ervaren.
Hoe programma’s worden geïnstalleerd
Om therapeutische weerstand te begrijpen, moeten we weten hoe onbewuste programma’s ontstaan. Botman beschrijft verschillende mechanismen:
1. Passieve opname
Informatie die binnenkomt terwijl we met iets anders bezig zijn, glijdt soepel het onbewuste brein in omdat onze rationele filters uitstaan. Dit verklaart waarom achtergrondgeluid van nieuws of muziek met bepaalde teksten zo’n grote invloed kan hebben. Hoe vaker we iets onbewust horen, hoe dieper het inslijt en hoe makkelijker deze kennis of manier van denken tevoorschijn komt.
2. Muziek en ritme
Wanneer woorden vergezeld gaan van een melodie zijn ze makkelijker te onthouden. Maar belangrijker nog: door bepaalde ritmes of beelden kunnen onbewuste programma’s worden geïnstalleerd die ‘voor waar worden aangenomen’ zonder kritische evaluatie.
3. Competitie en focus
In situaties waar competitie centraal staat, op school, in sport, of later in het werk, ligt de focus op één ding: winnen of zo goed mogelijk presteren. De rest gaat op de automatische piloot, waarmee de weg vrij is voor het inslijten van allerlei onbewuste programma’s zonder dat we dit doorhebben.
Therapeutische weerstand herkennen in de praktijk
Een fascinerend voorbeeld van hoe onbewuste programma’s ons gedrag sturen, ook wanneer dit contradictorisch lijkt, vinden we in Botmans analyse van de coronacrisis. In mei 2020 verscheen er een bericht dat het dragen van medische mondkapjes met CE-keurmerk die helpen tegen besmettingen verboden was in het OV, terwijl niet-medische mondkapjes die ‘geen vorm van bescherming geven’ verplicht waren.
De vraag die Botman stelt is relevant voor iedere therapeut: waarom volgden zoveel mensen deze tegenstrijdige maatregel op? Het antwoord ligt in de werking van het onbewuste brein. Wanneer we onder druk staan, in onzekerheid verkeren, of ons richten op één aspect (in dit geval: veiligheid), schakelen onze kritische filters uit en nemen we informatie voor waar aan zonder deze bewust te evalueren.
In therapie zien we hetzelfde mechanisme: een cliënt kan intellectueel begrijpen dat een bepaald gedragspatroon schadelijk is, maar het toch blijven herhalen. Dit is geen gebrek aan inzicht of motivatie, het is het onbewuste brein dat vasthoudt aan een programma dat ooit als bescherming is geïnstalleerd.
De rol van dominante energie en collectief bewustzijn
Een extra laag van complexiteit wordt toegevoegd door wat Botman de ‘dominante energie’ noemt. Iedere emotie of thema heeft een collectief bewustzijn, de optelsom van alle energieën die bij die emotie of dat thema horen. Deze energieën zoeken elkaar op (Law of attraction) en blijven het liefst in elkaars gezelschap.
Aandacht is een vorm van energie. Als je aandacht geeft aan een bepaald thema, vooral wanneer deze aandacht vergezeld wordt door emotie, wordt dat thema groter. Dit heeft directe implicaties voor therapie: wanneer we als therapeuten (onbewust) veel aandacht geven aan problematisch gedrag of negatieve patronen, kunnen we deze juist versterken.
Botman legt uit dat mensen vaak onbewuste afspraken hebben met bepaalde thema’s, meestal gemaakt vóórdat ze worden geboren, of overgedragen van generatie op generatie. Het collectief bewustzijn van een bepaald thema zoekt mensen op die de afspraak hebben gemaakt om met dat specifieke thema iets te doen. Het gevolg is dat de persoon dit thema voortdurend in zijn leven tegenkomt, wat triggert en aandacht vraagt.
Herkenning in de praktijkruimte
Let op deze signalen van onbewuste weerstand:
- Cliënten die steeds ‘vergeten’ afspraken of oefeningen uit te voeren
- Plotselinge verergering van symptomen na vooruitgang
- Intellectueel begrip zonder gedragsverandering
- Herhaalde patronen ondanks verschillende interventies
- Fysieke reacties (spanning, vermijding) bij bepaalde onderwerpen
- Terugkerende thema’s die ’toevallig’ steeds opduiken
Van weerstand naar werkbare interventie
Het herkennen van onbewuste weerstand is de eerste stap. De tweede stap is begrijpen dat deze weerstand functioneel is. Het onbewuste brein beschermt tegen wat het als gevaar ervaart, gebaseerd op eerdere ervaringen en geïnstalleerde programma’s.
Dit betekent dat frontale confrontatie of het ‘doorbreken’ van weerstand vaak contraproductief is. In plaats daarvan vraagt het om:
Erkenning: bevestig dat de weerstand er is en dat deze een functie heeft. Dit alleen al kan ontspanning creëren.
Veiligheid: het onbewuste brein moet ervaren dat verandering veilig is. Dit vraagt speciale aandacht en consistentie in de therapeutische relatie.
Zonder oordeel: help cliënten hun onbewuste programma’s te herkennen zonder oordeel. Want elk oordeel is olie op het vuur en intensiveert de problemen.
Nieuwe routes: omdat neuronen bij voorkeur bekende routes kiezen, vraagt verandering om het creëren van nieuwe neurale paden. Dit kan op 2 manieren: langdurig met veel herhaling en geduld, of snel en blijvend door een therapieën die direct inwerkt op het onbewuste brein. Voorbeelden hiervan is de SBT® (Subconscious Based Therapy).
De professionele uitdaging
Voor professionals in de ggz betekent dit inzicht een fundamentele verschuiving in hoe we naar vastgelopen behandeltrajecten kijken. In plaats van te vragen ‘Waarom wil deze cliënt niet veranderen?’ kunnen we vragen: ‘Welk onbewust programma beschermt deze persoon tegen wat als gevaarlijk wordt ervaren?’
Deze vraag opent nieuwe interventieruimte. Het gaat niet meer om het overwinnen van weerstand, maar om het begrijpen van de intelligentie erachter. Het onbewuste brein weet vaak dingen die het bewuste brein vergeten is of nooit heeft geweten. Zoals de titel van Botmans boek zo treffend aangeeft: onbewust weet je alles nog.
Voor therapeuten betekent dit dat we niet alleen moeten werken met wat cliënten bewust vertellen, maar ook moeten leren ‘luisteren’ naar wat het onbewuste brein communiceert door middel van weerstand, symptomen en herhaalde patronen. Deze signalen zijn geen obstakels in het therapeutische proces, ze zijn de weg naar dieper begrip en duurzame verandering.
Conclusie
Onbewuste weerstand in therapie is geen teken van falen, niet van de cliënt en niet van de therapeut. Het is een natuurlijke reactie van een brein dat zijn werk doet: beschermen tegen wat als gevaar wordt ervaren, vasthouden aan energiezuinige neurale routes, en reageren op dominante energieën en het collectieve bewustzijn van bepaalde thema’s.
Door deze weerstand te herkennen als intelligent beschermingsmechanisme in plaats van als obstakel, openen we de deur naar interventies die werken met het onbewuste brein in plaats van ertegen. Dat is de essentie van werkelijk effectieve, cause-oriented therapie.
